مادّى چه مىانديشد ؟ بحث الهى و مادّى بر سر چه موضوع است ؟ پاسخ اين پرسش بسيار ساده است : بحث بر سر وجود و واقعيّت است . مادّى واقعيّت را در مادّه ، در آنچه جسم و جسمانى است ، در آنچه به نحوى داراى طول يا طول و عرض يا طول و عرض و عمق است ، در آنچه قابل اشارهء حسّى است ، در آنچه محسوس است ، در آنچه زمانى و مكانى است ، در آنچه متغيّر است ، در آنچه فانى شونده است و در آنچه محدود و نسبى است محصور مىداند و به واقعيّتى ماوراى اين واقعيّتها قائل نيست . امّا الهى واقعيّت را در انحصار اين امور نمىداند ؛ به واقعيّت غير مادّى و نامحسوس و مجرّد از زمان و مكان و به واقعيّت ثابت و جاودانه و مطلق نيز ايمان دارد . از نظر انديشمند مادّى نظامات و نيروهاى حاكم بر واقعيّتها در انحصار روابط و نيروهاى مادّى است ، و از نظر انديشمند الهى ، علاوه بر اين ، نظامات و نيروهاى غير مادّى نيز وجود دارد كه بر واقعيّتها حاكم است . علىهذا مكتب مادّى ، چه از نظر واقعيّتها و چه از نظر نظامات حاكم بر واقعيّتها ، مكتب انحصار است ؛ امّا مكتب الهى از هر دو نظر ، مكتب ضدّ انحصار است . گريز از طرح صحيح چيزى كه در اين ميان حيرت‌آور و پرسش‌انگيز است ، گريز مادّيين از طرح مسأله به صورت اصلى و حقيقى است . مادّيين همواره سعى دارند از طرح مسأله به صورت اصلى خوددارى كنند و چهرهء اصلى را پنهان نمايند ؛ مسأله را به صورت ديگر و در چهرهء ديگر طرح مىنمايند . مادّيين معمولًا مسأله را به اين صورت طرح مىكنند كه مسألهء اساسى فلسفه اين است كه آيا مادّه مقدّم است يا شعور ؟ آيا عين مقدّم است يا ذهن ؟ آنان كه مادّه را مقدّم بر شعور و عين را مقدّم بر ذهن مىشمارند گروه فيلسوفان ماترياليست را تشكيل مىدهند ، و آنان كه شعور را بر مادّه و ذهن را بر عين مقدّم شمارند و ذهن را خالق عين مىدانند اينها الهيّون و متافيزيسينها و پيروان مذاهب‌اند . انگلس مىگويد : « مسألهء بزرگ فلسفه‌ها ، بخصوص فلسفهء معاصر ، در مورد رابطهء تفكّر و وجود ( مادّه ) است . فلاسفه بر حسب پاسخى كه به اين مسأله داده‌اند به دو اردوگاه بزرگ